بامداد روز جمعه پنجم دیماه سال 1382 در ساعت 25 : 26 : 5 به وقت محلی زمین لرزه بزرگی بخش وسیعی از استان كرمان را به لرزه در آورد موقعیت كانونی این زمین لرزه به مختصات 29. 01 درجه عرض شمالی و 58 . 26 درجه طول خاوری در حدود 10 كیلومتری جنوب غرب شهر بم واقع می گردد . زمین لرزه اخیر با بزرگی Ms = 6.5 موجب تخریب بخش وسیعی از شهرستان بم و روستاهای اطراف گردید وخسارات جانی ومالی قابل توجهی به بار آورد . در این گستره كه جمعیتی حدود 200000 نفر ساكن هستند اغلب خانه ها خشت وگلی با عمر متوسط بیش از 30 سال است , مهمترین بنای باستانی در گستره كلان لرزه ای , ارگ بم با قدمت بیش از 2000 سال است كه بزرگترین مجتمع خشت وگلی شناخته شده در جهان         می باشد این بنا در فاصله 190 كیلومتری جنوب شرقی شهر كرمان واقع بوده ومساحتی حدود 240000 مترمربع را در بر می گیرد .

ار تاثیر زمین لرزه های گذشته براین بنای تاریخی در مقطع كنونی داده ای در اختیار نیست , ولی شواهد نشان دهنده آن است كه در جریان زمین لرزه اخیر حدود 70 تا 80 درصد این مجموعه عظیم كه در طول سالیان دراز پابرجا بوده به شدت آسیب دیده ویا فروریخته است .

بیشترین شدت این زمین لرزه در شهر بم وبروات به میزان  IX درجه در مقیاس مركالی اصلاح شده برآورد گردیده است . بیشینه شتاب افقی 0.799 g  وشتاب قائم 0.988 g در ایستگاه بم در مركز مهلرزه ای زمین لرزه ثبت شده است كه بسیار بیشتر از سطوح مبنای طراحی پیشنهادی در  آیین نامه های موجود می باشد

ویژگیهای این زمین لرزه باعث تمركز حداكثر شدت وخرابی در محدوده شهرهای بم وبروات شده وبادور شدن از این محدوده , شدت خرابی ها به سرعت كاهش می یابد . بطوریكه شعاع تقریبی گسترش خرابیها عمدتاً تا 15 الی 20 كیلومتری است بعنوان نمونه می توان از ساختمانهای واقع در مجموعه ارگ جدید كه در فاصله حدودی 20 كیلومتری شهر بم واقع است نام برد كه با آسیب های بسیار جزئی در عناصر غیرسازه ای  ( ترك خوردگی نازك كاری و ... ) مواجه شده است . 

گروه اعزامی جمعیت هلال احمر قزوین در تاریخ 7/12/82 از منطقه زلزله زده بم بازدید ونسبت به تهبه گزارش فنی اقدام كرده است . هدف بازدید انجام شده , بررسی وضعیت سازه های موجود بالاخص جزئیات اجرایی وعملكرد آنها پس از زلزله بوده است .

زمین لرزه بم خسارات قابل توجهی به ساختمانهای شهر وارد كرده است . انواع ساختمانهای موجود در شهر بم از نقطه نظر سازه ای را می توان به ساختمانهای خشتی – گلی , بنایی بدون كلاف ویا با كلاف , فلزی وبتنی تقسیم بندی نمود . در ذیل به اختصار به چگونگی رفتار وعملكرد هر یك از سیستمهای سازه ای فوق پرداخته ودر ادامه نیز تصاویری از آنها ارائه می شود .

الف .  ساختمانهای خشتی – گلی

عمده ساختمانهای خشتی – گلی كه بخش زیادی از بافت قدیمی شهر بم را تشكیل می دهند به طور كامل ویران شده اند . سنگینی سقفهای این ساختمانها , از یك سو وكمی مقاومت خشت وگل وعدم انسجام كافی اجزای ساختمان از سوی دیگر موجب خسارت قابل توجهی به این سازه ها گردیده است .

ب . ساختمانهای مصالح بنایی بدون كلاف

در این ساختمانها عدم كفایت مقاومت خارج از صفحه دیوارهای آجری , عدم انسجام كافی بین دیوارهای متقاطع در گوشه های ساختمان به دلیل نبود كلاف یا پشت بند , وجودبازشوهای بزرگ در دیوار ونیز سقفهای سنگین بدون رعایت تمهیدات لرزه ای از جمله عواملی هستند كه تخریب دیوارهای باربر ومتعاقباً فروریزش این ساختمانها را در برداشته اند .

ج . ساختمانهای مصالح بنایی با كلاف بندی

در ساختمانهای مصالح بنایی با كلاف بتنی افقی وقائم كه ضوابط استاندارد 2800 رعایت شده بود رفتار مناسبی در زلزله مشاهده گردید . خسارتهای دیده شده در بعضی از سازه ها بدلیل عواملی چون كیفیت نامطلوب بتن مصرفی در شناژها , عدم رعایت طول پیوستگی لازم بین میلگردهای كلاف های قائم وافقی در محل اتصال , عدم اجرای همزمان كلاف های بتنی با چیدن دیوارها ونیز مهار ناكافی عناصر سقف در كلاف افقی می باشد .

د . ساختمانهای با اسكلت فلزی

ساختمانهای با اسكلت فلزی كه ملزومات استاندارد 2800 در خصوص فراهم آوردن سیستم مقاوم در برابر زلزله را رعایت كرده بودند كمترین آسیب سازه ای را متحمل شدند . یكی از انواع خرابی كه د رچندین مورد مشاهده گردید ایجاد طبقه نرم در ساختمان بوده است . همانگونه كه در متن استاندارد 2800 آورده شده است بایستی ساختمان د راتفاع منظم باشد و هیچ طبقه ای نرم یا ضعیف نباشد .

برخی از ستونهای واقع در طبقه نرم به دلیل تحمل تغییر شكلهای زیاد به حالت خمیری رسیده اند . همچنین كمانش كلی ستون كنار مهاربند از یك سو حكایت از ضعیف بودن پروفیل طراحی شده دارد واز سوی دیگر تاثیر مولفه قائم شتاب زمین در افزایش بارمحوری وارده برستون را نشان می دهد . مضافاً مولفه قائم زلزله موجب تخریب كنسولهای باطول زیاد شده است .  به نظر می رسد بعضی از مهاربندها اساساً برای فشار طراحی نشده بودند لذا تحت اثر بار رفت وبرگشتی كارآیی خود را از دست داده اند .

دقت در جزئیات اجرایی همچون محل اتصال مهاربند با اسكلت فلزی وابعاد لازم برای ورقهای قید انتهایی ستونهای دوبل با بست موازی از مواردی است كه در عملكرد لرزه ای سازه های فلزی نقش موثری ایفا    می كند . گسیختگی مهاربندها در برخی دهانه ها ضمن كاهش سختی جانبی , موجب افزایش پیچش وارده به ساختمان گردیده است .

ح . ساختمانهای بتنی

 تعداد انگشت شماری از ساختمانهای بتنی در سطح شهر بم مشاهده شد كه عمدتاً بدون آسیب سازه ای پابرجا مانده اند برای نمونه می توان از ساختمانهای تامین اجتماعی , مخابرات ومسجد جامع شهر نام برد  از جمله خسارتهای مشاهده شده در سازه های بتنی كمانش میلگردهای طولی ستونهای بتنی در دو انتهای ستون می باشد . این مورد گسیختگی كمبود محصورسازی بتن در نواحی مفصل پلاستیك كه ستون تحت اثر توام لنگر خمشی رفت وبرگشتی وبار محوری است را نشان می دهد همچنین تاثیر شتاب قائم زلزله در افزایش بار محوری وارده برستون ودر نتیجه كمانش میلگردهای طولی نیز قابل ذكر است .

نویسنده : مهندس حسن آصفی

 

 

 

    عدم ایجاد درگیری وانسجام لازم بین نماسازی وسازه اصلی در ساختمان تامین اجتماعی شهرستان بم

  انهدام كامل دیوارهای اطراف راه پله بدلیل رعایت نكردن ضوابط ساختمانهای بامصالح بنایی غیر مسلح

عدم انسجام لازم بین نما سازی وسازه اصلی در ساختمان مخابرات شهرستان بم

 

ساختمانهای جدیدالاحداث شهرك رزمندگان كه هنوز به مرحله بهره برداری نرسیده اند . اكثر این ساختمانها به دلیل گسیختگی اتصالات عضوهای مهاربندی دچار تغییر مكانهای جانبی نامتعارف وتخریب دیوارهای میان قابی شده اند ضعف اتصالات جوشی از مهمترین عوامل آسیب پذیری این سازه ها می باشد

 

 

گسیختگی اتصالات جوشی در صفحه اتصال مهاربند بدلیل عدم رعایت بند 8-3 پیوست 2 استاندارد 2800 در مورد مقاومت اتصال مهاربند كه باید برابر كمترین مقدار از مقادیر زیر باشد : a – مقاومت كشش اعضای اتصال  b –    0.4 Rبرابر نیروی مهاربند حاصل از نیروی زلزله . c – حداكثر نیرویی كه توسط سیستم به مهاربند اعمال می گردد .

 

تخریب دیوار میان قابی بدلیل تغییر مكان غیرمتعارف قاب فولادی ناشی از گسیختگی مهاربندها

 

 عدم تخریب و آسیب دیدگی جزئی سازه خشتی ساخته شده روی بستر سنگی در ضلع شمال ارگ تاریخی بم ( بخش حكومتی )

تخریب كامل ساختمانهای خشتی احداث شده روی بستر آبرفتی در ضلع جنوبی ارگ تاریخی بم ( بخش عامه نشین )

پایداری ساختمان بنایی با كلاف بندی بتنی افقی و قائم

كمانش خارج از صفحه مهاربند بدلیل تحمل نیروی فشاری ناشی از زلزله ( در این ساختمان اتصالات جوشی از كیفیت نسبتاً خوبی برخوردار است و در هیچ قسمتی گسیختگی اتصال مشاهده نمی شود . )

عدم اتصال مناسب ورق انتهایی بادبندها به تیر طبقه كه علیرغم این مشكل به خوبی در مقابل نیروهای زلزله مقاومت كرده و گسیختگی در صفحه اتصال مشاهده نمی شود البته این مورد بخصوص به علت مهاربندی هر دو دهانه مجاور هم قابهای عرضی پیرامون در ساختمان مورد نظر و تعداد مناسب مهاربندها در جهت عرضی پلان می باشد كه باعث تقسیم نیروها و كاهش مقدار نیروی سهم هر مهاربند شده است .

عدم وجود مهاربندهای جانبی مناسب و بلندتر بودن ستون طبقه اول به علت وجود واحد تجاری نسبت به طبقه فوقانی باعث شكل گیری طبقه نرم شده است .

 شكل گیری طبقه نرم و بوجود آمدن مفصل پلاستیك در ناحیه فوقانی ستون طبقه اول

تخریب خرپشته ساختمان دراثر زلزله وریختن آوار برروی محل خروج ساكنان مشاهدات حاكی از آن است كه در تمامی ساختمانهای این مجموعه تخریب خرپشته بصورت جزئی یا كلی بوقوع پیوسته  از دلایل اصلی خرابی خرپشته عدم ارتباط واتصال این بخش با اسكلت اصلی سازه می باشد بطوریكه هیچگونه كلاف بندی افقی وقائمی برای آن در نظر گرفته نشده است .

عدم رعایت بند 3-12-1 استاندارد 2800 در نماسازی كه بیان می دارد در نماسازی با آجر ارجح است آجرنما بطور همزمان با آجر پشت كار چیده شود وباید ضخامت این دو نوع آجر یكسان ویا تقریباً یكسان باشد تا هردو در هر رج روی یك لایه ملات چیده شوند . درصورتیكه آجرنما پس از احداث دیوار پشت كار چیده شود باید مهار كردن مفتولهای فلزی در داخل ملات پشت كار وقرار دادن سرآزاد این مفتولها در ملات آجرنما , این دوقسمت آجر كاری بهم متصل گردند . فاصله این مفتولها در هر یك از جهات افقی وقائم نباید از   50 cm بیشتر اختیار شود .

كیفیت نامطلوب بتن مصرفی دركلاف های قائم وعدم انسجام نماسازی با سازه اصلی ( درز انقطاع بین دو ساختمان مجاور مشاهده می شود )

 

پیچش به علت عدم تقارن سیستم مهاربندی و تخریب ساختمان فولادی , همچنین گسیختگی اتصالات مهاربندها نیز یكی دیگر از علل تخریب می باشد .

مخزن بتنی قدیمی آب شهر بم كه از كیفیت خوب اجرایی برخوردار بوده وپایدار باقی مانده است

نمونه ای دیگر از كیفیت نامطلوب بتن مصرفی در كلاف قائم بتنی

 عدم انسجام سقف طاق ضربی با تكیه گاهها بدلیل نبود كلاف افقی ورعایت نشدن ضوابط ساختمانهای با مصالح بنایی همچنین ضخامت زیاد و سنگینی سقف یكی دیگر از دلایل اصلی شدت تخریب میباشد .

در ساختمانها امامزاده در هیچ یك از دوراستا سیستم كاملی جهت مقابله با نیروی زلزله پیش بینی نشده كه با توجه به صلبیت نسبی سقف این امر باعث شكل گیری طبقه نرم در سازه گردیده است .

نمونه ای از ساختمانهای طرح اسكان موقت كه در اسكلت آن از ستون با مقطع قوطی وتیرهای I شكل واتصال از نوع پیچ ومهره استفاده گردید جهت مقابله با نیروهای جانبی از میلگرد مطابق شكل در تمامی دهانه ها استفاده گردید . سقفی كه برای این سازه پیش بینی شده از نوع سقفهای سبك می باشد اتصال ستون به پی در این سازه ها بااستفاده ازصفحه های فولادی به ابعاد  20 cm  ×  20  كه بوسیله 4 بولت به پی متصل شده اند صورت می گیرد .

 نحوه اتصال اجزاء تیر وستون در ساختمانهای طرح اسكان موقت

برپایی ونصب پروفیل های گالوانیزه بر روی سكوهای از پیش ساخته شده

 نحوه اتصال دوقاب مجاور به یكدیگر به وسیله عضو متعامد وپیچ ومهره